Uzm. Dr. Yaprak Arslan Psikiyatrist & Psikoterapist

“Birazdan çıkarım.”

“Bu işi yarım saatte bitiririm.”

“Sadece beş dakika telefonuma bakacağım.”

Ancak bir bakıyorsunuz saatler geçmiş oluyor.

Ya da yarım saat süreceğini düşündüğünüz bir iş, günün büyük bölümünü alabiliyor.

Eğer sık sık geç kalıyor, yapılacak işlerin ne kadar zaman alacağını tahmin etmekte zorlanıyor ya da gününüzü planladığınız hâlde hiçbir şeye yetişemediğinizi hissediyorsanız, bunun nedeni yalnızca plansızlık olmayabilir.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) olan birçok erişkin için güçlük yalnızca dikkati sürdürmek değildir. Zamanı planlamak, yönetmek ve doğru değerlendirmek de beklenenden daha zor olabilir.

Zaman Yönetimi Neden Zorlaşır?

Zamanı yönetebilmek yalnızca saate bakabilmek anlamına gelmez.

Bir işin ne kadar süreceğini tahmin etmek, öncelikleri belirlemek, doğru zamanda başlamak ve planı sürdürebilmek de zaman yönetiminin önemli parçalarıdır.

DEHB’de ise bu süreçleri yöneten yürütücü işlevlerde farklılıklar görülebilir.

Bu nedenle kişi;

• Yapacağı işleri planlamakta,
• Bir göreve zamanında başlamada,
• Bir işin ne kadar süreceğini öngörmede,
• Gün içindeki öncelikleri belirlemede

beklenenden daha fazla zorlanabilir.

Bu güçlükler her DEHB’li bireyde aynı şekilde görülmez ve günlük yaşama etkisi kişiden kişiye değişebilir.

“Zaman Körlüğü” Nedir?

Son yıllarda DEHB ile ilgili kaynaklarda, bu güçlükleri açıklamak için “zaman körlüğü” (time blindness) kavramı da kullanılmaktadır.

Bu, DSM-5’te yer alan resmi bir tanı ya da belirti değildir. Daha çok zamanı algılama ve yönetmede yaşanan güçlükleri tanımlamak için kullanılan açıklayıcı bir ifadedir.

Bu güçlüklerin yürütücü işlevler, zamanı algılama ve geleceğe yönelik planlama süreçlerindeki farklılıklarla ilişkili olabileceği düşünülmektedir. Ancak bu süreçlerin nasıl ortaya çıktığına ilişkin araştırmalar hâlen devam etmektedir.

Zaman körlüğü yaşayan kişiler için zaman bazen olduğundan daha kısa, bazen de daha uzun hissedilebilir. Özellikle gelecekte yapılması gereken işlerin ne kadar yakın olduğunu hissetmek güçleşebilir.

Bu nedenle kişi bir işle meşgulken zamanın nasıl geçtiğini fark etmeyebilir ya da gelecekte yapılması gereken işleri yeterince yakın hissedememeyebilir.

Günlük Yaşamda Nasıl Fark Edilir?

Zaman yönetimindeki güçlükler herkes için aynı şekilde ortaya çıkmaz.

Ancak erişkinlerde sık görülen örneklerden bazıları şunlardır:

• Randevulara sık sık geç kalmak,
• Hazırlanmak için gereken süreyi yanlış hesaplamak,
• Bir işin ne kadar zaman alacağını sürekli olduğundan kısa tahmin etmek,
• Günlük programı gerçekçi olmayan şekilde planlamak,
• Son teslim tarihini yeterince yakın hissedememek,
• “Beş dakikalık” bir molanın fark edilmeden bir saate dönüşmesi.

Bu davranışlar çoğu zaman sorumlulukları önemsememekten değil, zamanı doğru değerlendirmekte yaşanan güçlüklerden kaynaklanabilir.

Neden Hep Geç Kalıyorum?

Birçok erişkin bu soruyu kendine sık sık sorar.

Geç kalmak çoğu zaman yalnızca evden geç çıkmakla ilgili değildir.

Hazırlık süresini olduğundan kısa hesaplamak, evden çıkmadan önce yeni bir işe başlamak ya da küçük bir görevin beklenenden uzun sürmesi planın kolayca aksamasına neden olabilir.

Kişi çoğu zaman gerçekten zamanında yetişeceğine inanır. Bu durum çoğunlukla motivasyon eksikliğinden değil, zamanın ne kadar geçtiğini ya da kalan sürenin yeterli olup olmadığını değerlendirmekte yaşanan güçlüklerden kaynaklanabilir.

Neden Plan Yapmama Rağmen Yetişemiyorum?

Plan yapmak ile planı uygulamak aynı şey değildir.

DEHB’de kişi gününü oldukça ayrıntılı planlayabilir.

Ancak görevlerin ne kadar süreceğini doğru tahmin etmek her zaman kolay olmayabilir.

Buna gün içinde yaşanan küçük aksaklıklar da eklendiğinde, plan kısa sürede değişebilir.

Bu nedenle gün sonunda birçok kişi,

“Sabah her şeyi planlamıştım ama hiçbirini yetiştiremedim.”

duygusunu yaşayabilir.

Zaman Yönetimi ile Erteleme Birbirini Etkileyebilir

Zaman yönetimindeki güçlükler, erteleme davranışını da artırabilir.

Bir iş için yeterince zaman olduğunu düşünmek, başlamayı geciktirebilir.

Görev ertelendikçe elde kalan süre azalır. Süre azaldıkça stres artabilir ve kişi işi son dakikada yoğun bir çabayla tamamlamaya çalışabilir.

Bu nedenle zaman yönetimi güçlüğü ve erteleme döngüsü sıklıkla birlikte görülür.

Günlük Yaşamda Neler Yardımcı Olabilir?

Zaman yönetimini kolaylaştırmak için herkes için geçerli tek bir yöntem yoktur.

Şunlar yardımcı olabilir:

• Dijital takvim ve hatırlatıcıları düzenli kullanmak,
• Büyük işleri küçük adımlara bölmek,
• Hazırlık sürelerini olduğundan daha uzun planlamak,
• Görsel zamanlayıcılardan yararlanmak,
• Aynı anda çok sayıda işe başlamamaya çalışmak.

Kişinin kendisine uygun yöntemleri keşfetmesi, zaman yönetimini kolaylaştırabilir.

Her Zaman Yönetimi Güçlüğü DEHB Anlamına Gelmez

Zamanı planlamakta zorlanmak yalnızca DEHB’de görülmez.

Yoğun stres, kaygı bozuklukları, depresyon, uyku bozuklukları ve yaşam koşulları da benzer güçlüklere neden olabilir.

Bu nedenle zaman yönetimindeki sorunların tek başına DEHB göstergesi olarak değerlendirilmesi doğru değildir.

Belirtilerin ne zamandır devam ettiği, günlük yaşamı nasıl etkilediği ve eşlik eden diğer yakınmalar birlikte ele alınmalıdır.

DEHB yalnızca dikkat dağınıklığıyla ilişkili değildir. Planlama, organizasyon ve zaman yönetimi gibi günlük yaşam becerilerini de etkileyebilen nörogelişimsel bir durumdur.

Sık sık geç kalıyor, gününüzü planlamakta zorlanıyor ya da bir işin ne kadar süreceğini tahmin edemediğinizi fark ediyorsanız, bunun altında yalnızca düzensizlik ya da dikkatsizlik olmayabilir.

Yaşadığınız güçlüklerin nedenini anlamak, kendinizi eleştirmekten daha işlevsel bir başlangıç olabilir. Doğru değerlendirme ile kişiye uygun stratejiler geliştirmek ve günlük yaşamı daha yönetilebilir hâle getirmek mümkündür.